پرويز اذكائى

مقدمه ح

فهرست ما قبل الفهرست ( آثار ايرانى پيش از اسلام ) ( فارسي )

اوليرى ( كه هم بدين عنوان به فارسى ترجمه شده ) طىّ آن طرق انتقال خصوصا به واسطهء ترجمه‌هاى « سريانى » دانشمندان مسيحى - اغلب نسطورى و بعضا يعقوبى - در مدارس و مكاتب ميان‌رودانى و شام و سوريه ( طىّ سده‌هاى 4 تا 7 م ) بررسى گرديده است . « سريانى » ها يا در اصطلاح فارسيان « آسورى » ها همانا ايرانيان « آرامى » زبان - ( آرامى شرقى ) - بودند كه در روزگار اشكانى و ساسانى مسيحى شدند ؛ و چون از كليساى سوريه ( - سوريانا ) پيروى مىكردند ، منسوب بدان سريانى نام گرفتند . يكى از مناطق سريانى زبان بعد از « بابل » در جنوب عراق و « حرّان » در شمال آنجا شهر معروف « ادسا » ( رها ) بود كه بويژه زبان سريانى و كيش مسيحى از آنجا در شهرهاى غربى ايران‌زمين انتشار يافت . به‌طور كلّى ، كشور عراق كنونى يا ميان‌رودان كه هم از سال 612 ق . م ( كه مادان دولت آشور را برانداختند ) و سال 539 ق . م ( كه پارسان دولت بابل را برانداختند ) بيش از هزار سال پيوسته يكى از ايالتهاى امپراتوريهاى ايران باستان بوده ؛ و پايتختهاى كشورى ايران زمين همچون بابل و تيسفون و مداين در همان ايالت بزرگ ايران غربى قرار داشته ، يعنى عراق ( اراگ : ايرانك ) در عصر ساسانى هم بدان سبب آسورستان ناميده مىشد . در اين كتاب ، بخصوص در فصل خطوط و كتابت در ايران باستان ، به خوبى ، هرچند به اشاره و اجمال ، چنان‌كه تاكنون حق مطلب چنين در زبان فارسى ادا نگرديده ، نشان داده‌ايم كه زبان و خط آرامى يعنى سريانى كهن چگونه به مثابهء زبان و خط رسمى ادارى و ادبى امپراتورى هخامنشى تداول داشته ، چه نوع آثارى بدان كتابت مىشده يا بر جاى مانده است . همچنين ، در اين كتاب خواه در همان فصل كتابتها و يا بالخاصه طى فهرست متون و آثار مكتوب عصر اشكانى و بالاخص دوران ساسانى ، به نحو بىسابقه نشان داده‌ايم كه زبان و خط سريانى يعنى آرامى نوين ( ميانه ) چگونه به مثابهء دومين زبان ادبى و علمى امپراتورى ايران تداول داشته ، چه نوع آثارى بدان كتابت مىشده يا بر جاى مانده است . سزاست كه علاقه‌مندان و پژوهندگان آثار عجم يكباره اين پندار نادرست را از سر بدر كنند كه گويا سريانى خط و زبان ايرانى نبوده باشد . چه ، دانشمندان ايرانشناس بزرگى هم در عصر اسلامى مانند ابن مقفّع ، حمزهء اصفهانى ، ابن نديم و ابو عبد اللّه خوارزمى به يك‌كلام همداستانند كه سخن ايرانيان باستان بر پنج زبان روان مىگرديده است : پهلوى ، درى ، پارسى ، خوزى و سريانى - كه در اين خصوص گفته‌اند : « سريانى » زبانى است منسوب به سرزمين سريان / سورستان كه همان سواد عراق باشد ؛ و گويش « نبط / نبطى » همان